کالبد‌شکافی نوردایرهالبروجی، بخش نخست

نور دایره‌البروجی

نور دایره‌البروجی، مکان لاسیلا، امتیاز تصویر: ESO

نور دایره‌البروجی منبع نور مرموزی است که از حدود ۳/۵ (سه ونیم) قرن پیش، برای کشف منبع و ماهیت آن تحقیقاتی آغاز شد. در حالی‌که امروز به‌طور کامل ماهیت آن فاش شده است اما بنا به دلایلی این منبع نوری، همچنان ظاهرِ رمزآلود خود را حفظ می‌کند. پایین بودن اطلاعات نجومی عموم مردم و کمبود منابع و مقالات جامع به ویژه در رسانه‌های اینترنتی دست به دست هم داده‌اند تا این منبع نوری همچنان ویژگی پرسش برانگیز خود را حفظ کند. پرسشی که شاید دست‌یابی به پاسخ آن دروازه‌ی ورود افراد به دنیای حیرت‌آور نجوم باشد. در این مجموعه مقالات در چند قسمت نور دایره‌البروجی را از زوایای گوناگونی مانند ماهیت، ریخت‌شناسی، تاریخچه و بازبینیِ گسترده‌ی شرایط رصدی با بیانی ساده مورد بررسی قرار می‌دهیم.

نور دایره‌البروجی چیست؟

همان‌طور که می‌دانید نوری که از منطقه‌البروج می‌بینم به‌علت پرتوافشانی جسمی منیر نیست بلکه در نتیجه‌ی بارتاب نور شکل گرفته است. به این ترتیب برای پی بردن به ماهیت آن ابتدا باید عامل بازتاب کننده شناسایی شود.

»»ابــر دایره‌البروجی

به گرد و غباری که در صفحه‌­ای عدسی شکل (همگرا) به مرکزیت خورشید و در امتداد منطقه‌ی دایرهالبروج توزیع شده است «غبار دایره‌البروجی، ابر دایره­البروجی یا Zodical Cloud»  گفته می‌شود که حدوداً فراتر از مدار سیاره‌ی ‌مشتری امتداد یافته است.

نوردایره‌البروجی

تصویر کوچک (بالا-چپ) برای درک بهترِ شکل ابردایره‌البروجی، نمای منظومه‌ی شمسی را از زاویه‌ی منطبق بر دایره‌البروج نمایش می‌دهد

»»نوردایره‌البروجی

در تعریفی کوتاه و ساده می‌توان گفت: ذرات غبار ابر دایره‌البروجی، نور خورشید را بازتاب می‌کنند و این ابر به شکل سه منبع نوری در گنبد آسمان ناظر همانند کمانی از افق شرقی تا  سرسو الی افق غربی همراه با ویژگی‌های گوناگون خودنمایی می‌کند:

۱ ) نور مثلثی یا مخروطی شکل (مخروط نور دایره‌البروجی)

۲ ) نور نوار دایره‌البروجی یا نوربرجی (یا Zodiacal Band)

۳ ) نور گِگِن‌شاین یا نور مخالف (یا پاد خورشیدی)

در تعریف علمی به مجموع هر سه منبع نوری «نور دایره‌البروجی» گفته می‌شود.

نوردایره‌البروجی

ریخت‌شناسی: تصویر بالا نمای پارانومای نور دایره‌البروجی را برفراز قله موناکی نمایش می‌دهد. در این تصویر بخش‌های سه‌گانه‌ی نوردایره‌البروجی به خوبی تشخیص پذیرند- امتیاز تصویر : تصویر روز نجومی ناسا

نور مخروطی یا مثلثی (مخروط نوردایرهالبروجی)

این بخش درخشنده‌ترین قسمت نور دایره‌البروجی است و به همین علت نور دایره‌البروجی بیشتر با این بخش آن شناخته و معرفی می‌شود. همان‌طور که گفته شد و در اینفوگرافی نخست هم دیدیم، ابر دایره‌البروجی در صفحه‌ای عدسی‌شکل به مرکزیت خورشید توزیع شده است. پس بدیهی است که نور بازتاب شده از این ابر نیزهمان ‌شکل را گرداگرد خورشید داشته باشد (شبیه یک عدسی‌ همگرا). اما اگر از دید ناظر به آن بنگریم خواهیم دید که به علت موقعیت مدار زمین و این‌که در منطقه‌ی دایره‌البروج قرار گرفته است، با همان زاویه دیدی که نوار راه شیری را می‌بینیم، نور مخروطی از لبه در گنبد آسمان تصویر می‌شود.

هنگامی‌که خورشید حدود ساعتی پیش از طلوع یا پس از غروب زیر خط افق شرقی یا غربی قرار دارد، تقریباً نیمی از این نور بالای افق قرار گرفته است و در شرایط رصدی مناسب به خوبی نمایان می‌شود. به این ترتیب مخروط نوردایرهالبروجی در طول یک شب دوبار (حدود ساعتی پس از غروب و پیش از طلوع) خودنمایی می‌کند که به‌ علت اثراتی مانند تجمع آلودگی جّوی در افق همانند طرحی  ناموزونی از یک مخروط یا مثلث با قائده‌ی کشیده‌ی حدوداً ۳۰ درجه‌ در امتداد افق و رأس برافراشته‌ی تقریباً ۶۰ درجه  به سوی بالای افق دیده می‌شود.

مخروط نوردایرهالبروجی به‌علت شکل ویژه‌اش در ادبیات و فرهنگ‌های بومی به نام‌هایی مانند «دم گرگ»، «گوش گرگ» و یا «تیغ گل سرخ» شناخته می‌شود. از نام‌های علمی‌ آن می‌توان به «فجر کاذب، صبح کاذب، فجراول و یا صبح اول» اشاره نمود و در زبان انگلیسی نیز با نام «Zodiac Light یا Zodiacal Light» از آن یاد می‌شود.

مخروط نور دایره‌البروجی در شب‌هایی که بهترین نمایش خود را به اجرا می‌گذارد در آسمانی تاریک، به‌ویژه در افق بازِ مناطق کویری، باعث به‌وجود آمدن درخشش مرموزی در  افق می‌شود، آن‌هم دقیقاً‌ زمانی‌که ناظر انتظار دارد افق تاریک باشد و به همین علت به نحو پرسش برانگیزی ذهن ناظر را درگیر ماهیت خود می‌کند.

»»شباهت مخروط نور دایره‌البروجی با گنبد آلودگی نوری شهرهای نزدیک

گاهی رصدگران با خصوصیات ظاهری – رصدی این نور آشنایی کامل ندارند به آسانی فریب می‌خورند و آن‌ را با گنبد آلودگی نوری شهرهای نزدیک اشتباه می‌گیرند. برای درک این مسئله تصویر زیر را ببینید.

شباهت و تفاوت بین مخروط نوردایره‌البروجی و گنبد آلودگی نوری شهرها با کمی اغراق در شدت نور منابع نوری،
تصویر بالا از Rudi Dobesberger امتیاز تصویر: Apod.Nasa
تصویر پایین از آقای عطا مقتدری

»»اشاره به برخی تفاوت‌های این دو منبع نوری

۱ ) مخروط نور دایره‌البروجی در افق طلوع و غروب ظاهری دارد در حالی‌که آلودگی نوری شهرهای نزدیک همیشه ثابت و بدون حرکت‌اند.

۲ ) گنبد آلوگی نوری ممکن است در هر سویی دیده شود اما مخروط نور دایره‌البروجی فقط در دو جهت شرق وغرب، با محدوده‌ی حرکتی سالانه‌ مثبت و منفی ۲۳/۵ درجه (تقریباً دو مشت بسته در امتداد دست) به سمت شمال یا جنوب مشاهده‌پذیر است.

۳ ) گنبد کم ارتفاع آلودگی نوری بیشتر به شکل خوابیده در امتداد افق قرار می‌گیرد درحالی‌که گنبد یا مخروط نور دایره‌البروجی رأسی برافراشته به سوی بالا دارد و گاهی تا ۶۰ درجه ارتفاع می‌گیرد.

۴ ) مخروط نور دایره‌البروجی بسیار کم سوتر از آلودگی نوری است به‌طوری که در پس‌زمینه‌ی آن ستاره‌ها به‌سادگی تشخیص پذیرند اما در آلودگی نوری (با دید به همان نسبت و همان زاویه دید) ستاره‌ها به‌سختی دیده می‌شوند یا گاهی هرگز دیده نمی‌شوند.

درباره نویسنده

85مطلب نوشته است .

  • سعید

    نوشتار، ترجمه و برابر نهاد های شما بسیار چشمگیر و درخشان است
    سرسو به جای زنیت، کمان، نخست،… واژه هایی ست که کمتر در نوشتارهای فارسی و حتی پژوهشی ببینم و بسیار از این سبک ناب لذت می برم
    شاید تنها ایرادی که بتوانم بگیرم، کاربرد کالبد شکافی برای یک پدیده ی جاری و زنده ی طبیعی باشد که شاید بتوان آن را با ریشه یابی، پژوهش، یا ساختارشناسی جایگزین کرد

    و دیگر این که نجوم عربی را به سادگی می توان با ستاره شناسی وجاهایی اخترشناسی و اختر فیزیک جایگزین کرد
    اگر هم سلیقه ای می شد نوشت، من به جای دایره البروج عربی، زودیاک را می نوشتم. کاش فارسی آن را می دانستم
    در هرحال، باز هم از کار بسیار درخشانتان در این وب سایت سپاسگزارم، دست مریزاد

    • تحریریه‌ی کانوت

      ممنون از توجه و نظرتون. پیشنهاد خوبیه که بیشتر از لغات فارسی استفاده کنیم. البته در نظر بگیرید که استفاده از زودیاک در اصل ماجرا تفاوتی ایجاد نمیکنه، چون زودیاک همونطور که اشاره کردید، انگلیسی هست. البته بسیاری از لغت‌ها و عبارت‌های عربی به این علت استفاده می‌شه که یا جا افتادند و برای عموم آشناتر هستند و باید به مرور و آهسته تغییرشون داد یا این‌که به دورانی برمی‌گردن که زبان علم در ایران و در کشورهای همسایه عربی بوده و آثار و کشف‌ها و اسامی اون زمان هم‌چنان تا الان باقی موندن. بنابراین خیلی وقت‌ها مثلاً‌ اسامی ستاره‌ها رو می‌بینید که عربی هستن و نه تنها در فارسی به همون شکل به کار می‌بریم که در زبان‌های دیگه هم، مثل انگلیسی، همون اسم عربی به کار میره (البته برای بسیاری از اون‌ها معادل انگلیسی هم وجود داره ولی عربیش هم به کار می‌ره).
      خوشحالیم که از مطالب کانوت لذت می‌برید.

تمام حقوق این سایت برای © 2018 كانوت. محفوظ است.
Powered by Persian Wordpress