کالبدشکافی نوردایرهالبروجی، بخش دوم

نور دایرهالبروجی + کهکشان راه‌ شیری، عکاس دانیل لوپز، امتیاز تصویر: تصویر روز نجومی ناسا

در بخش نخست در مورد ماهیت نور‌دایره‌البروجی صحبت کردیم و پس از معرفی اجمالی بخش‌های مختلف آن، مبحث اصلی از پرنورترین قسمت نوردایرهالبروجی «مخروط نوردایرهالبروجی» آغاز شد. این بخش در ادامه‌ی مبحث قبل به بررسی تفاوت‌های آن با منابع نوری مشابه می‌پردازد و با اشاره به منبع نوری دیگری که تقریباً همزمان با دومین نمایش شبانه‌ی آن (حدود ساعتی پیش از طلوع خورشید) نمایان شده و ناظر را سردرگم می‌کند آشنا می‌شویم.

فجر صادق یا فجر کاذب 

طبق مشاهدات ستاره‌شناسان دوره‌ی اسلامی هنگامی که خورشید به ارتفاع (۱۷-) الی (۱۹-) درجه‌ی قوس زیر خط افق شرقی برسد نخستین پرتوهای نور خود را در مسیری غیر مستقیم (پراکندگی در جوّ) به افق ناظر می‌رساند و موجب می‌شود پرده‌ای شیری رنگ در امتداد خط افق شرقی پدیدار گردد. این نور که به نام «فجر صادق، فجر دوم یا فلق» معرفی می‌شود در حقیقت همان روشنایی سحرگاه است که هر روز هنگام سحر شاهد آن هستیم. فجر صادق از پراکندگی نور خورشید در جوّ حدود ساعتی پیش از طلوع خورشید حاصل می‌شود و دیدن بهتر آن نیازمند افق شرقیِ باز و بدون مانع رصدی است.

بررسی‌ها نشان می‌دهند بهترین زمان مشاهده‌ی مخروط نور دایرهالبروجی هنگامی است که خورشید (۱۲-) الی (۱۸-) درجه قوسی در زیر خط افق باشد به این ترتیب وجه اشتراک ویژه‌ای بین «فجر صادق» (یا فلق) و «فجر کاذب» (یا مخروط نور دایرهالبروجی) به وجود می‌آید که در نهایت به سردرگمی ناظر منجر می‌شود.

این وجه اشتراک که در حقیقت به مقدار ارتفاع منفی خورشید نسبت به خط افق ناظر باز‌می‌گردد، هم‌پوشانی تدریجی را در هر دو منبع نوری ایجاد می‌کند. این هم‌پوشانی از دو جهت ناظر را در تشخیص مخروط نور دایرهالبروجی سردرگم می‌کند. نخست آن‌ که مخروط نور دایرهالبروجی، ناظر را در توهم آغاز صبح‌گاه به اشتباه می‌اندازد و در ادامه با ادغام در نور فجر صادق تقریباً هویت خود را مخفی می‌کند. دوم آن‌که هرچه با گذر زمان خورشید به ارتفاع صفر درجه نزدیک می‌شود لحظه‌ به لحظه شدت نور فجرصادق افزایش یافته و فجر کاذب یا همان مخروط نور دایرهالبروجی را در خود محو می‌کند اما تا پیش از آن، در بازه‌ی زمانی خاصی (کم‌تر از یک ساعت) این دو پدیده هم‌زمان در افق مشاهده‌پذیر خواهند بود. در این هنگام شناسایی یکی از دیگری بسیار مشکل است.

اشاره به چند نکته برای تشخیص بهتر

همان‌طور که گفته شد مخروط نور دایرهالبروجی شکل و شمایل ویژه‌ی خود را دارد امتداد آن در افق حدود ۳۰ درجه است و تا حدود ۶۰ درجه به سوی آسمان قد برافراشته است در حالی که فجر صادق بیشتر به حالت خوابانیده در امتداد افق تابش می‌کند. به این ترتیب بدیهی است که ارتفاع بیشتر مخروط نور دایرهالبروجی موجب طلوع زودتر آن نسبت به فجر صادق شود. ابن امر که همواره عده‌ای را در تشخیص زمان آغاز سحرگاه به اشتباه می‌اندازد در واقع همان دلیلی است که موجب شد تا محققان نام فجر کاذب (صبح دروغین) را برای آن مناسب ببینند در حالی که با اندکی دقت می‌توان درخشش ستاره‌ها را میان این نور مشاهده کرد و پی‌برد که هنوز تا آغاز سحرگاه زمان توجه‌پذیری باقی مانده است.

تفاوت دیگر این دو پدیده در کیفیت و چگونگی درخشش آن‌ها نهفته است. به این ترتیب که مخروط نور دایرهالبروجی در هنگام نخستین لحظه طلوع با تمام توان می‌درخشد اما به مرور از بین می‌رود در حالی که فجر صادق با نور کم طلوع می‌کند اما با گذشت زمان لحظه به لحظه پرنورتر می‌شود. به عبارت دیگر فجر صادق، فجر کاذب را می‌بلعد!

به بیان بسیار ساده‌تر می‌توان گفت در ساعتی پیش از طلوع خورشید به نوری که از شرق رو به بالا حرکت می‌کند فجر کاذب گفته می‌شود و هنگامی که این نور در آسمان پهن می‌شود آن‌را فجر صادق می‌گویند.

برای درک بهتر مطلب به اینفوگرافی زیر دقت نمایید.

امتیاز تصاویر:  Creators.com ، Wikipedia ، Miguelclaro.com

برچسب :

درباره نویسنده

85مطلب نوشته است .

  •  نیاز جدی به پاسخ علمی شما  به پرسش بالا است 

  • سلام علیکم  آفرین  باد شما را . پرسشی : پیرامون شب های سفید در بلاد نا متعارف در پاره ماها سپیده مانند سپیده صبح  در تمام شب در افق پیدا است :
    ۱- آیا نور این سپیده  با سپیده صبح  ماهیتا یکی است با این تفاوت که در بلاد متعارف  فقط در پایان شب پیدا شود .
     ۲- یا دو تا  است در این فرض باید هنگام صبح , روشنائی مخصوص فجر بر روشنی قبلی افزوده شود و موجب اشتداد سپیده افق گردد و همین اشتداد نشانه طلوع فجر باشد 
    ثالثا : آیا نور منبعث از دائره البروج ( صبح کاذب ) در همه ایام سال در همه بلاد وجود دارد حتی در شب های سپید که موجب اشتداد  نور قبلی افق  می گردد ؟ یا در این شب ها که افق پیوسته روشن است  وجود ندارد  یعنی نوری از دائره البروج به افق نمی رسد  تا مو جب اشتداد گردد در این فرض اشتداد نور و گسترش آن تنها نشانه صبح صادق خواهد بود 

تمام حقوق این سایت برای © 2017 كانوت. محفوظ است.
Powered by Persian Wordpress